Schuif aan, de maaltijd wacht: Uitgenodigd én uitverkoren
Door: Jan Pieter Kuijper
Deze zomer begeleidden mijn vrouw en ik een jongerenreis naar Kos. De groep bestond uit christelijke jongeren met heel diverse achtergronden, variërend van evangelisch tot de rechterflank van de bevindelijk gereformeerde kerken. Tijdens een van de gesprekken deelde een van de jongeren een diepe, beklemmende onzekerheid. Daarbij werden de bekende woorden van Jezus geciteerd: ‘Velen zijn geroepen, maar weinigen uitverkoren.’ De conclusie was even eerlijk als hartverscheurend: ‘Ik weet echt niet of ik wel één van die weinigen ben die door God is uitverkoren.’
Ik schrok daarvan. Het is een pijnlijk, maar klassiek voorbeeld van hoe een bepaalde theologische denkwijze mensen volledig kan verlammen. De angst om er bij voorbaat al niet bij te horen, weerhoudt mensen ervan om de uitgestoken hand van God aan te nemen of met vrijmoedigheid aan het avondmaal te gaan.
De gelijkenis van het bruiloftsmaal
De woorden die deze jongere met zoveel angst uitsprak, vormen de scherpe afsluiting van de gelijkenis van de koninklijke bruiloft (Mattheüs 22). Om die onzekerheid goed te begrijpen, moeten we eerst kort kijken naar wat Jezus in dit verhaal precies vertelt.
Jezus schetst het beeld van een koning die een geweldig bruiloftsfeest voor zijn zoon organiseert. De oorspronkelijke genodigden weigeren echter te komen. Sterker nog, ze hebben allemaal smoesjes en gaan liever naar hun werk of hun boerderij. De koning wordt boos en besluit het roer om te gooien. Hij stuurt zijn knechten naar alle kruispunten van de wegen met de opdracht om werkelijk iedereen uit te nodigen. Goed of slecht, het maakt niet uit.
De zaal stroomt vol. Er is echter één belangrijke voorwaarde: de gasten moeten het feestkleed dragen dat de koning hun bij de ingang aanbiedt. Wanneer de koning de zaal inspecteert, ziet hij één man zonder dit kleed. Deze man wordt hardhandig naar buiten gestuurd, waarna Jezus het verhaal afsluit met de zin: ‘Want velen zijn geroepen, maar weinigen uitverkoren.’
Een volle zaal: de paradox van velen en weinigen
Juist die laatste zin boezemde deze jongere op Kos zoveel angst in. Alsof het een onmogelijke loterij is met maar een paar winnende loten. Maar klopt dat wel?
Kijk eens goed naar het verhaal: in vers 10 staat expliciet dat de bruiloftszaal he-le-maal volstroomde met gasten. En zij hadden allemaal dat feestkleed geaccepteerd en aangetrokken. Als weinigen letterlijk een piepklein groepje zou betekenen, hoe kan die zaal dan zo vol zitten?
Om dit te begrijpen, moeten we kijken naar de Semitische taallogica uit die tijd. In de Joodse cultuur werden velen en weinigen vaak niet gebruikt als een berekening, maar als een kwalitatief contrast. Het woord velen staat hier voor de totaliteit: het betekent ‘allen’. Ieder mens ontvangt de uitnodiging. Het woord weinigen betekent in die taal simpelweg ‘niet allemaal’. Jezus zegt hier dus niet dat God maar een exclusief clubje heeft uitgekozen. De uitnodiging klinkt voor íedereen, maar helaas trekt niet iedereen het feestkleed aan, waarbij ‘niet iedereen’ staat voor weinigen.
Een lied als pastoraal antwoord
Ik was de afgelopen tijd al bezig met het schrijven van een serie liederen over de gelijkenissen van Jezus voor deze website (zie overzicht). Het gesprek op Kos was voor mij de directe aanleiding om juist deze gelijkenis uit te werken tot een kerklied.
Een lied is natuurlijk geen dogmatiekboek. Het moet zich focussen op de kern en direct tot de verbeelding spreken. Ik heb de tekst geschreven op de bekende melodie van Psalm 140, ook bekend van het lied ‘Zolang er mensen zijn op aarde’. Deze statige, gedragen melodie past met zijn strakke ritme perfect bij de majesteit en de ernst van de koninklijke uitnodiging, en zingt tegelijkertijd heel toegankelijk.
Laten we eens door de coupletten wandelen om te zien hoe het verhaal en de theologie zich ontvouwen.
De genodigden en de weigering
Het lied opent vol verwachting met de wijd openstaande deuren van het koninklijk paleis, als een direct beeld van Gods royale uitnodiging en grenzeloze genade.
1. De koning zwaait de poorten open;
de feestzaal straalt in volle pracht.
Laat alle gasten binnenlopen;
schuif aan, de bruiloftsmaaltijd wacht!
Waar dit begin nog de pure vreugde en overvloed van de roeping bezingt, legt het daaropvolgende couplet direct een tragische, geestelijke laag bloot. De reactie van de genodigden is onbegrijpelijk: zij verkiezen hun eigen aardse zekerheden en dagelijkse beslommeringen boven het hemelse feest van de koning.
2. Toch kiezen velen voor hun zaken,
de akker en het eigen huis.
Zij weigeren zich los te maken
en voelen zich op aarde thuis.
Jezus vertelde deze gelijkenis in de eerste plaats tegen de religieuze leiders van zijn tijd, zoals de overpriesters en farizeeën. Zij zagen zichzelf, het volk Israël, als de oorspronkelijke genodigden. Zij gingen ervan uit dat ze automatisch ‘binnen’ waren op grond van hun afkomst. Maar toen de uitnodiging daadwerkelijk kwam in de persoon van Jezus, hadden ze andere prioriteiten en wezen ze Hem af.
De tweede groep: een universele roep
De koning laat zijn feest echter niet bederven. De deuren gaan open voor een tweede, geheel nieuwe groep.
3. De koning zendt zijn trouwe knechten.
Op ieder kruispunt klinkt het luid:
‘Kom allen binnen, goeden, slechten!’
De zaal stroomt vol voor zoon en bruid.
Deze mensen van de straat en de kruispunten staan symbool voor de tollenaren, de zondaars, en uiteindelijk de heidenen - wij dus. Hier zien we ook voor wie de bruid uit het lied staat. In Jezus' gelijkenis organiseert de koning (God) het feest voor zijn zoon (Jezus), maar de bruid zelf wordt opvallend genoeg niet genoemd. De reden daarvoor is prachtig: deze onverwachte gasten vormen uiteindelijk zélf die bruid, de christelijke gemeente. De roep wordt universeel. Iedereen mag naar binnen, de geroepenen. De genade is massaal en gratis. Maar, en dat is de cruciale wending in het verhaal, gratis betekent niet vrijblijvend.
Het feestkleed als symbool van genade
De koning biedt de gasten bij de ingang een passend kledingstuk aan. Dit feestkleed staat symbool voor Gods genade en vergeving. Je mag komen zoals je bent, met bij wijze van spreken het straatvuil nog aan je schoenen. Maar je moet wel het geschenk van de koning aantrekken om aan de feesttafel te mogen zitten. Eén man weigert dat.
4. Hij schenkt aan wie naar binnenkomen
een schoon en koninklijk gewaad.
Eén gast heeft dit niet aangenomen;
hij meet zich naar zijn eigen maat.5. De koning kijkt hem in de ogen:
‘Waarom wijs jij mijn feestkleed af?’
De man staat met het hoofd gebogen,
zwijgt schuldig, wachtend op zijn straf.
Hier zien we de kern van het probleem. Deze gast is geen zielig slachtoffer van een loterij waarbij hij toevallig de pech had niet te zijn uitgekozen. Hij weigert het genadekleed actief. Wat betekent het dat hij zich ‘meet naar zijn eigen maat’? Dat betekent dat hij denkt in zijn eigen, oude kleding aan tafel te kunnen zitten. Hij vertrouwt op zijn eigen goede gedrag, zijn eigen gerechtigheid en zijn eigen voorwaarden, in plaats van te buigen voor de regels van de koning.
Soms verpakken mensen dit in een valse nederigheid door te zeggen: ‘Ik ben het niet waard om Gods genade aan te nemen.’ Maar in de kern is dat geen vroomheid, het is hoogmoed. Je wijst het reddende geschenk van God af omdat je het op jouw manier wilt doen.
De spil van het lied: uitverkiezing door aanvaarding
In het laatste couplet maken we de vertaalslag naar het heden en naar onszelf. Hier ligt de theologische en pastorale kern van het lied, direct geschreven als antwoord op de onzekerheid van de jongere op Kos.
6. Nu roept de stem voor wie wil horen,
nu biedt Hij jou zijn feestkleed aan.
Wie dit aanvaardt, is uitverkoren;
wie weigert moet naar buiten gaan.
De zin ‘Wie dit aanvaardt, is uitverkoren’ trekt de uitverkiezing uit de sfeer van een beangstigend lotbesluit in de eeuwigheid, en verbindt het direct aan de open, actuele uitnodiging van het Evangelie. Jezus leert ons in deze gelijkenis dat ‘uitverkoren zijn’ (in het Grieks: eklektoi) geen verborgen lijst is die vooraf al is opgesteld. Het betekent simpelweg: de goedgekeurden. Het zijn de gasten die aan tafel mogen blijven omdat ze het aangeboden kleed hebben aangetrokken.
We hoeven dus niet angstig naar binnen te kijken of te zoeken naar bewijzen van een verborgen besluit. Wil je weten of je uitverkoren bent? De gelijkenis geeft een even simpel als bevrijdend antwoord: trek het feestkleed aan dat de Koning je aanbiedt. Dat is geen theologie die verlamt, maar een waarheid die lucht geeft en simpelweg uitnodigt om vol vreugde aan tafel te gaan.
Jan Pieter Kuijper is bestuurder van stichting Dicht bij de Bijbel, initiatiefnemer en een van de dichters van De Nieuwe Psalmberijming. Hij schrijft tevens liederen voor de website van Dicht bij Bijbel.